Norma › Rehber › ISO yasal şartlar listesi nasıl hazırlanır?
ISO 9001, 14001 ve 45001'de yasal şartlar listesi nasıl hazırlanır?
Yasal şartlar listesi, kurumu bağlayan mevzuatı, her hükmün ne istediğini, kimin sorumlu olduğunu ve uygunluğun nasıl kanıtlandığını gösteren kayıttır. Bu yazı listenin hangi standart maddesinden doğduğunu, nasıl kurulduğunu ve nasıl güncel tutulduğunu anlatır.
Kalite, çevre ve iş sağlığı güvenliği yönetim sistemlerinin ortak bir sorusu vardır: kurum, kendisini bağlayan yasal şartları biliyor mu ve karşıladığını gösterebiliyor mu? Belgelendirme denetimlerinde bu soru çoğu zaman tek bir belge üzerinden sorulur: yasal şartlar listesi. Kimi kurum ona mevzuat takip listesi, kimi uygunluk yükümlülükleri kaydı der.
Listeyi hazırlamak zor değildir; zor olan güncel tutmaktır. Mevzuat her gün değişir ve denetçinin ilk baktığı yer çoğu zaman listenin son güncelleme tarihidir. Aşağıda önce standartların tam olarak ne istediği, sonra listenin sütunları, kuruluş adımları ve güncelleme düzeni var.
Standartlar tam olarak ne istiyor?
Üç standart aynı konuyu farklı adlarla düzenler:
- ISO 14001 (çevre): Madde 6.1.3 “uygunluk yükümlülükleri” başlığını taşır. Kurum, çevre boyutlarıyla ilgili yükümlülüklerini belirler, bunlara erişir ve kendisine nasıl uygulandığını saptar. Madde 9.1.2 uygunluğun değerlendirilmesini ister. Standardın 2026 sürümünde bu iki madde numarası aynı kaldı.
- ISO 45001 (iş sağlığı ve güvenliği): Madde 6.1.3 “yasal şartların ve diğer şartların belirlenmesi”, madde 9.1.2 yine uygunluğun değerlendirilmesidir. Kaydın güncel tutulması açıkça istenir.
- ISO 9001 (kalite): Ayrı bir liste maddesi yoktur. Standart, ürün ve hizmete uygulanan yasal şartların belirlenmesini ve karşılanmasını ister; 2015 sürümünde bu şart madde 4.2, 5.1.2 ve 8.2.2'de geçer. Türkçe çeviride “birincil ve ikincil mevzuat şartları” ifadesi kullanılır.
Bilgi güvenliği (ISO/IEC 27001, Ek A 5.31) ve uyum yönetimi (ISO 37301) standartları da aynı kaydı bekler. Kurum birden çok standardı birlikte yürütüyorsa tek bir liste hepsine hizmet eder; yeter ki her satırın hangi standartla ilgili olduğu işaretlensin. Standartların yeni sürümlerinde madde numarası değişebilir; istenen iş değişmez.
Standartlar belgenin biçimini dayatmaz. İstediği dört iştir: belirlemek, erişmek, güncel tutmak ve uygunluğu değerlendirmek. Liste bu dört işi tek yerde gösterir.
“Yasal şartlar” ve “diğer şartlar” neyi kapsar?
Yasal şartlar, devletin koyduğu ve kurumun uymak zorunda olduğu kurallardır: kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, tebliğ ve genelge. Kuruma özel verilen izin, ruhsat ve lisansların koşulları da bu gruptadır; çevre izni ya da işyeri açma ruhsatı buna örnektir. Belge türlerinin farkı mevzuat nedir yazısında, hangisinin hangisini bağladığı mevzuat hiyerarşisi yazısında anlatılıyor.
Diğer şartlar, kurumun kendi isteğiyle üstlendiği yükümlülüklerdir: müşteri sözleşmeleri ve şartnameleri, grup şirketinin politikaları, sektör kuralları, toplu iş sözleşmesi ve gönüllü taahhütler. Yasa bunları dayatmaz, ama kurum bir kez üstlendiğinde denetçi onları da yasal şartlar gibi sorar.
Bir üretim tesisinde liste çoğu zaman şu kanunlarla başlar: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 2872 sayılı Çevre Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu. Asıl hacim kanunlarda değil, onlara dayanan yönetmelik ve tebliğlerdedir; bir kanunun arkasında onlarca yönetmelik bulunabilir.
Listede hangi sütunlar olmalı?
Biçim serbesttir, ama denetimde işe yarayan bir liste en az şu bilgileri taşır:
- Mevzuatın adı, türü ve numarası. Aynı numarayı taşıyan farklı belgeler olabildiği için ad ve tür birlikte yazılır.
- Resmî Gazete tarihi ve sayısı. Hangi metne göre çalışıldığını gösterir.
- İlgili madde. Yükümlülüğü doğuran hüküm.
- Yükümlülük. O maddenin kurum için ne anlama geldiği, bir cümleyle.
- İlgili süreç ya da bölüm. Hükmün kurumda dokunduğu yer.
- Sorumlu. Bölüm adı değil, kişi ya da görev unvanı.
- Uygunluk durumu ve kanıt. Karşılanıyor mu, neyle gösteriliyor?
- Son gözden geçirme tarihi. Satıra en son kim, ne zaman baktı?
“6331 sayılı Kanun” yazan satır bir yükümlülük değildir. “Madde 10: risk değerlendirmesi yapılır ve kayıtları saklanır” yazan satır bir yükümlülüktür.

Altı adımda liste nasıl kurulur?
- Kapsamı çizin. Faaliyetleri, ürünleri, tesisleri, çalışan sayısını ve tehlike sınıfını yazın. Hangi mevzuatın uygulanacağını bunlar belirler.
- Kaynakları belirleyin. Asıl kaynak Resmî Gazete ve Mevzuat Bilgi Sistemi'dir. Bunlara bakanlık ve kurum duyurularını, izin belgelerinizi ve müşteri şartnamelerini ekleyin.
- Uygulanan mevzuatı ayıklayın. Her belge için “bize uygulanıyor mu?” sorusunu sorun. Sınırda kalanları, neden kapsam dışı saydığınızı not ederek ayırın.
- Maddeye inin. Belgenin adını değil, yükümlülük doğuran maddeyi ve o maddenin kurumdan ne istediğini yazın.
- Sorumlu ve kanıt atayın. Her satırın bir sahibi ve uygunluğu gösteren bir kaydı olsun: ölçüm raporu, eğitim kaydı, izin belgesi.
- Gözden geçirme düzenini kurun. Listeye kim, hangi sıklıkla, neye bakarak dokunacak? Bu düzen yazılı değilse liste ilk yılın sonunda eskir.
Dördüncü adım en çok emek isteyen adımdır. Bir maddenin işe nasıl çevrildiği mevzuata uyum nedir yazısında örnekle anlatılıyor.
Liste nasıl güncel tutulur?
Listeyi iki ayrı olay eskitir. Birincisi, listedeki bir mevzuatın değişmesidir: bir madde değişir, eklenir ya da yürürlükten kalkar. İkincisi, listede olmayan yeni bir düzenlemenin yayımlanmasıdır. İlki belge takibiyle, ikincisi kelime izlemeyle yakalanır; yeni çıkan bir yönetmeliği önceden takibe alamazsınız.
Üç ayda bir yapılan toplu gözden geçirme tek başına yetmez: arada geçen sürede kurum eski hükme göre çalışır. Sağlam düzen iki katmanlıdır. Günlük takip değişikliği yakalar, dönemsel gözden geçirme ise kaçan bir şey olup olmadığını sınar. Yürürlükten kalkan hükümlerin listede nasıl işaretleneceği mülga nedir yazısında, takip yöntemlerinin her birinin zayıf noktası mevzuat nasıl takip edilir yazısında.

Uygunluk değerlendirmesi nasıl yapılır?
Madde 9.1.2 listenin bir adım ötesini ister: her satır için “karşılıyor muyuz?” sorusunun belirli aralıklarla sorulmasını ve cevabın kayda geçmesini. Sıklığı standart belirlemez, kurum belirler; yaygın uygulama yılda en az bir tam değerlendirmedir ve riskli başlıklara daha sık bakılır.
Değerlendirme her satır için üç şey üretir: durum (uygun, kısmen uygun, uygun değil), o durumu gösteren kanıt ve uygun değilse bir aksiyon. Aksiyonun sorumlusu ve tarihi yoksa değerlendirme yalnız bir tespit olarak kalır.

Denetimde en sık çıkan beş bulgu
- Liste güncel değil. Yürürlükten kalkmış bir yönetmelik hâlâ listede duruyor ya da son değişiklik işlenmemiş.
- Liste yalnız belge adlarından oluşuyor. Hangi maddenin kurumdan ne istediği yazılmamış.
- Sorumlu belirsiz. Her satırda aynı bölüm adı var; kimse satırın sahibi değil.
- Değerlendirme var, kanıt yok. “Uygun” yazılmış ama neye dayanarak yazıldığı gösterilemiyor.
- Diğer şartlar unutulmuş. Müşteri şartnameleri ile izin ve ruhsat koşulları listede yer almıyor.
Beşinin ortak kökü aynıdır: liste denetimden denetime hazırlanan bir belge olarak görülmüştür. Günlük işin parçası olduğunda bu bulguların çoğu kendiliğinden kapanır.
Hazır bir liste indirip kullanmak yeter mi?
İnternette sektöre göre hazırlanmış örnek listeler bulunur. Sütun düzenini görmek ve hiçbir başlığı atlamamak için işe yararlar. İki sorunları vardır: kurumunuza uygulanmayan satırları da taşırlar ve hazırlandıkları gün donmuş kalırlar. Şablonu biçim için kullanın, içeriği kendi kapsamınıza göre kurun.
Liste büyüdükçe tablo dosyasıyla yönetmek zorlaşır: değişiklik bildirimi, sorumlu ataması ve kanıt aynı yerde durmaz. Bu noktada bir araca geçmeyi düşünüyorsanız mevzuat uyum yazılımı nasıl seçilir yazısındaki sekiz ölçüte bakın.
Sık sorulan sorular
Yasal şartlar listesi nedir?
Kurumu bağlayan mevzuatı, her hükmün ne istediğini, sorumlusunu ve uygunluğun kanıtını gösteren kayıttır. Mevzuat takip listesi ya da uygunluk yükümlülükleri kaydı da denir.
ISO 9001'de yasal şartlar listesi zorunlu mu?
ISO 9001 ayrı bir liste maddesi taşımaz, ama ürün ve hizmete uygulanan yasal şartların belirlenmesini ve karşılanmasını ister. Bunu göstermenin en pratik yolu listedir. ISO 14001 ve ISO 45001 yükümlülüklerin belgelenmesini açıkça ister.
Liste ne sıklıkla güncellenmeli?
Mevzuat değiştikçe. Günlük takip değişikliği yakalar; üç ya da altı ayda bir yapılan gözden geçirme kaçan bir şey olup olmadığını sınar.
Uygunluk değerlendirmesi ile iç denetim aynı şey mi?
Hayır. Uygunluk değerlendirmesi yasal şartların karşılanıp karşılanmadığına bakar. İç denetim yönetim sisteminin standarda ve kurumun kendi kurallarına uygun işleyip işlemediğine bakar.
“Diğer şartlar” ne demek?
Kurumun yasa zorlamadığı hâlde üstlendiği yükümlülüklerdir: müşteri sözleşmeleri ve şartnameleri, grup politikaları, sektör kuralları ve gönüllü taahhütler.
Birden çok ISO standardı için tek liste olur mu?
Olur. Entegre yönetim sistemlerinde tek liste tutulur ve her satırın hangi standartla ilgili olduğu işaretlenir.
Norma yasal şartlar listesini kendisi mi çıkarır?
Hazır bir başlangıç listesi sunar, kararı size bırakır. İş sağlığı ve güvenliği, çevre, kalite ve ürün güvenliği, bilgi güvenliği, üretim tesisi, e-ticaret, gıda işletmesi ve MASAK yükümlüleri için sekiz başlangıç listesi vardır; seçtiğiniz liste tek adımda takibe girer. Hangi mevzuatın kurumunuza uygulandığına siz karar verirsiniz: listeden çıkarır, listeye eklersiniz. Norma listenizdeki mevzuatı izler, değişikliği bildirir ve yükümlülüğü göreve, sorumluya ve kanıta bağlar.
Diğer modüller
Norma'yı denemek ister misiniz?
Kurulum yok, kayıt gerekmez. Sorunuzu yazın, Norma kaynağıyla cevaplasın.
Ücretsiz deneyin